Liever geen grote woorden

Oekraïnse rebel toont teddybeer kopieIn deze blog gaat het over hysterie. Psychologie is op zich niet mijn vakgebied, maar een juridische blog moet zich bezighouden met echte problemen in de echte wereld – en de handvatten die het recht daarvoor biedt.

Op dinsdag 13 oktober 2015 berichtte het NOS-journaal over de presentatie van de Onderzoeksraad voor Veiligheid van haar rapport over het neergeschoten toestel van Malaysia Airlines, de MH17. Door deze crash overleden de passagiers en de volledige bemanning.

Kort na het ongeluk sprak de toenmalige Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken, Frans Timmermans, de Verenigde Naties toe. Timmermans sprak mooi en emotioneel. Zo hield hij zijn gehoor het beeld voor “van speelgoed waarmee wordt gegooid…” Het beeld waar Timmermans aan refereerde was dat van een ‘rebel’ met een speelgoedbeertje in zijn handen. Maar inmiddels is gebleken dat wat hij zei niet helemaal waar was: er werd niet met speelgoed ‘gesold’. Op video-opnamen valt juist te zien dat het beertje door een militair omhoog gehouden wordt voor een persfotograaf en daarna voorzichtig weer wordt teruggelegd. De betreffende militair neemt vervolgens zijn pet af en slaat een kruisje.

Waar Timmermans om verzocht was niets ergers dan hulp bij het repatriëren van de overledenen. Er valt Timmermans uiteindelijk weinig te verwijten; in de opwinding van het moment heeft hij zich hoogstens iets te veel laten meeslepen door emoties. Maar ongelukkigerwijze doet zijn toespraak nu denken aan de beruchte toespraak van Colin Powell waarin Powell een oorlog tegen Irak rechtvaardigde. Powell betoogde dat Saddam Hussein over ‘Weapons of Mass Destruction’ kon beschikken, maar inmiddels staat wel vast dat het ‘bewijs’ waar Powell zich op beriep niet deugde (zoals Powell zèlf heeft toegegeven).

** FOR USE AS DESIRED, PHOTOS OF THE DECADE ** FILE - Secretary of State Colin Powell holds up a vial he said could contain anthrax as he presents evidence of Iraq's alleged weapons programs to the United Nations Security Council in this Feb. 5, 2003 file photo. (AP Photo/Elise Amendola, File)

Secretary of State Colin Powell holds up a vial he said could contain anthrax as he presents evidence of Iraq’s alleged weapons programs to the United Nations Security Council in this Feb. 5, 2003 file photo. (AP Photo/Elise Amendola, File)

Beide toespraken – en de gevolgen ervan – zijn mijns inziens een voorbeeld van het soort ondoordachte uitspraken dat politici wel vaker doen. Politici laten zich nu eenmaal graag uit over kwesties die spelen bij het publiek. Als het publiek hysterisch wordt, gooien politici er graag nog wat hysterische uitspraken tegenaan. En tegen de tijd dat bekend is hoe het nu wèrkelijk zit, heeft de schade van hun onjuiste uitspraken zich doorgaans al verwezenlijkt.

Als het om strafrechtelijk verwijtbaar handelen gaat (oorlogsmisdaden, om maar eens wat te noemen), ligt het allemaal zó ingewikkeld dat verwijtbaarheid zelden consequenties heeft (is oud-president George W. Bush een oorlogsmidadiger?); maar naar civielrechtelijke maatstaven kan verwijtbaar gedrag van politici – en dus ook: verwijtbare uitspraken – wel degelijk leiden tot een plicht om de veroorzaakte schade te vergoeden.

Er bestaat een beroemd arrest van de Hoge Raad, het ‘Kleuterschool Babbel-arrest’. De kwestie die daarin aan de orde was, was een ingestort dak van Kleuterschool Babbel. De wethouder van onderwijs legde de schuld bij de aannemer. Dit kwam zo op televisie, op de radio en in de krant. Enige tijd later werd vastgesteld dat de aannemer geen blaam trof. De Gemeente was aansprakelijk voor de onjuiste uitspraken van de wethouder. De Hoge Raad oordeelde “dat … de gedragingen van een wethouder ook dan een onrechtmatige daad van de Gemeente [kunnen] opleveren, wanneer zij in het maatschappelijk verkeer als gedragingen van de gemeente hebben te gelden. Aangenomen moet worden dat dit het geval is, wanneer de gedragingen van een wethouder van onderwijs bestaan in het doen van uitlatingen in zijn hoedanigheid ter zake van de aansprakelijkheid voor gebreken in de bouw van een in de gemeente gevestigde kleuterschool”.

De Hoge Raad heeft in die zaak ook een heel mooie maatstaf aangelegd voor de aansprakelijkheid van de Gemeente voor achteraf onjuist gebleken uitlatingen. Dat hangt namelijk — behalve van de bewoordingen — af van de vraag

  • “in hoeverre men van de zijde van de Gemeente in de gegeven omstandigheden, waaronder de bij de Gemeente bestaande mogelijkheden tot nader onderzoek, op de juistheid van deze uitlatingen mocht vertrouwen”
  • “in hoeverre van de betreffende uitlatingen in verband met de daaraan verbonden publiciteit al of niet belangrijke schade voor derden als Reuvers [de aannemer] te verwachten was”, en, heel belangrijk:
  • “van de mate waarin de betreffende uitlatingen werden gerechtvaardigd door het door de Gemeente te behartigen belang van een passende voorlichting van het publiek. Zo zal naarmate voor een derde een grotere schade verwacht kon worden, ook van de Gemeente mogen worden gevergd dat zij een diepergaand onderzoek naar de juistheid van de door haar mee te delen feiten instelde, eer zij deze aan de openbaarheid prijsgaf, terwijl anderzijds niet uitgesloten is dat het belang van een prompte voorlichting door de Gemeente als overheid in de gegeven omstandigheden zo dringend was dat van haar niet gevergd kon worden dat zij zich in afwachting van verder onderzoek van het doen van de betreffende mededelingen onthield”.

De maatstaf van de Hoge Raad is natuurlijk niet bedoeld voor Amerikaanse ministers en aansprakelijkheid van de staat, maar volgens mij geeft het arrest in het algemeen een heel goed criterium voor politici om over hun uitspraken na te denken. Staat het gevaar van onjuiste uitspraken in een redelijke verhouding tot de mogelijke schade die hun uitlatingen kunnen veroorzaken? Is er meer onderzoek mogelijk (en nodig) voordat er stevige uitspraken worden gedaan? Hoe dringend zijn die uitspraken eigenlijk?

Ik ben al geen voorstander van feitenvrije politiek (zie deze blog), maar al helemaal niet van consequentieloos schade aanrichten. Met het Kleuterschool Babbel-arrest in gedachten, kunnen politici misschien toch erop gewezen worden dat hun woorden gevolgen hebben. Al denk ik niet dat Colin Powell of zijn voormalige baas zich snel voor de Nederlandse rechter zullen moeten verantwoorden.

(Vragen? Neem contact op met erik.devos@kracht-advocatuur.com)

Advertenties

Over krachtblog

Advocatenkantoor in Amsterdam, gespecialiseerd in Intellectuele Eigendom en effectieve procedures.
Dit bericht werd geplaatst in Aansprakelijkheid, Maatschappij, Onrechtmatige daad en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s