De Bovenlanden te Amstelveen: nutteloze persoonlijkheidsrechten

Bovenlanden kopieHet lijkt een nieuw stokpaardje van me te worden: de manier waarop architecten hun werk proberen te beschermen. Soms moet er beschermd worden tegen ongeoorloofd gebruik, soms tegen imitatie, en soms tegen totale vernietiging. Over dat laatste gaat deze blog.

De kwestie: in Amstelveen staat het markante kantoorgebouw ‘De Bovenlanden’. Het gebouw is ontworpen rond 1988 door een elkaar opvolgende cluster van architecten. De gevel is ontworpen door het architecten-duo Alberts & Van Huut. Deze laatsten waren ook verantwoordelijk voor een aantal andere opvallende gebouwen, waarmee men de ‘organische architectuur’ in Nederland verbeeldde. Hun meest bekende schepping is waarschijnlijk het (voormalige) hoofdkantoor van de ING in Amsterdam.

Helaas voor de architecten, maar er is teveel kantoorruimte in Nederland en niet genoeg woonruimte, en de huidige eigenaar van ‘De Bovenlanden’ heeft besloten het gebouw nogal drastisch te gaan transformeren. Gevolg hiervan is dat de opvallende gevel van het gebouw zal worden vervangen door een volkomen andere gevel. Architect Max van Huut verzet zich tegen de sloop- en verbouwplannen met een beroep op zijn persoonlijkheidsrechten op de voet van artikel 25 lid 1 sub c en d van de Auteurswet.

Het betreffende artikel luidt: “De maker van een werk heeft, zelfs nadat hij zijn auteursrecht heeft overgedragen, de volgende rechten: (…)

c. het recht zich te verzetten tegen elke andere wijziging in het werk, tenzij deze wijziging van zodanige aard is, dat het verzet zou zijn in strijd met de redelijkheid;
d. het recht zich te verzetten tegen elke misvorming, verminking of andere aantasting van het werk, welke nadeel zou kunnen toebrengen aan de eer of de naam van de maker of aan zijn waarde in deze hoedanigheid”

Kan de architect zich verzetten tegen sloop? De rechtbank Amsterdam verwijst naar het richtinggevende arrest van de Hoge Raad uit 2004, Jelles/Zwolle. Kern van dat arrest is – volgens de rechtbank – dat de totale vernietiging van een gebouw geen ‘aantasting’ is zoals bedoeld in de Auteurswet, en dat een architect zich daar dus niet op grond van persoonlijkheidsrechten tegen kan verzetten.

In een mooie, didactische conclusie bij het arrest van de Hoge Raad liet Advocaat-Generaal Verkade destijds zien dat in de wetsgeschiedenis aan de orde is gekomen of vernietiging door de maker zou moeten kunnen worden voorkomen ten nadele van de eigenaar van het werk. Hij constateerde ook dat er in de rechtspraktijk tot dan toe niet eenduidig stelling was genomen. Hij vond dat de Hoge Raad een principiële uitspraak moest doen; en dat heeft de Hoge Raad in 2004 ook inderdaad gedaan.

Terug naar De Bovenlanden te Amstelveen! Kan de architect zich op grond van zijn persoonlijkheidsrechten verzetten tegen een renovatie die in wezen gelijk staat aan vernietiging van zijn schepping?

In het vonnis ontleed de rechtbank allereerst het gebouw tot in de auteursrechtelijk beschermde delen. Sommige van die delen blijven na renovatie overeind, andere verdwijnen geheel. De rechtbank komt dan tot de conclusie dat de eisende architect alleen een auteursrecht (dat betekent in dit geval: een persoonlijkheidsrecht) kan doen gelden op de karakteristieke gevel (want de delen die blijven staan heeft hij niet ontworpen). Maar juist die gevel zal na de verbouwing onherkenbaar veranderd zijn, zó onherkenbaar zelfs dat er in wezen sprake is van vernietiging. En vernietiging kan niet worden tegengehouden op grond van het persoonlijkheidsrecht in de Auteurswet.

Wèl kan onder omstandigheden vernietiging van een uniek werk (zoals een gebouw) misbruik van recht opleveren door de eigenaar/vernietiger, of onrechtmatig zijn jegens de maker. Van dat laatste is met name sprake als de maker niet in staat wordt gesteld om zijn werk voorafgaand aan de sloop behoorlijk te fotograferen en te documenteren.

In een noot in het juridische tijdschrift AMI, schrijft Prof. J.J.C. Kabel dat het arrest van de Hoge Raad ‘een virus’ tot leven heeft gewekt, waarvan de verschijnselen zijn dat er een afweging moet worden gemaakt tussen het belang van de maker bij behoud en het belang van de eigenaar bij vernietiging. Zwaarwegende economische belangen van de eigenaar leggen het daarbij in de praktijk altijd af tegen de moeilijk op geld te waarderen belangen van de architect.  “Zo gaat het en zo zal het gaan,” verzucht Prof. Kabel, “wanneer wat van waarde is weerloos wordt gemaakt door zwaarwegende economische belangen.”

Omineus in dat verband is de kordate overweging van de rechtbank dat een gebouw “niet voor de sier bestemd is, maar tot gebruik”. En daarmee is het enige dat in stand blijft, de akelige Nederlandse gewoonte om maar de hele tijd mooie gebouwen te willen slopen. In dit geval betekende dat de teloorgang van De Bovenlanden.

(Vragen, opmerkingen? Email via WWW.KRACHT.LEGAL)

 

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Advertenties

Over krachtblog

Advocatenkantoor in Amsterdam, gespecialiseerd in Intellectuele Eigendom en effectieve procedures.
Dit bericht werd geplaatst in Architectuur, Auteursrecht en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op De Bovenlanden te Amstelveen: nutteloze persoonlijkheidsrechten

  1. Pingback: Auteursrecht op verbouwing en creatieve administratie | Kracht advocatuur juridische blog

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s